Waarom mogen littekens niet in de zon? Dit moet je weten

Littekens mogen niet in de zon, en toch vergeten de meeste mensen het zodra de eerste zonnestralen doorbreken. Je hebt een operatie achter de rug, een snijwond die mooi dichttrekt, of acnelittekens die langzaam vervagen. Dan wordt het zomer en zit je litteken onbeschermd in het volle zonlicht. Littekenweefsel reageert anders op UV-straling dan gezonde huid. De epidermis boven een litteken is dunner, bevat minder melanocyten (de cellen die pigment aanmaken) en verbrandt sneller. De gevolgen zijn niet alleen cosmetisch: permanente verkleuring, een verhoogd risico op huidkanker en een litteken dat opvallender wordt in plaats van minder zichtbaar.

Inhoudsopgave

• Wat maakt littekenweefsel kwetsbaar voor UV?
• Hyperpigmentatie: waarom littekens donkerder worden
• Hoelang moet je littekens beschermen tegen de zon?
• De beste zonbescherming voor littekens
• Soorten littekens en hun risico in de zon
• Wat als je litteken al verkleurd is?
• Praktische tips voor littekens in de zomer
• Wanneer naar de dermatoloog?
• Bronnen

Wat maakt littekenweefsel kwetsbaar voor UV?

Littekenweefsel is geen gewone huid. Bij wondgenezing maakt je lichaam collageen aan om het gat te dichten, maar het resultaat is een vereenvoudigde versie van je oorspronkelijke huid. Er zitten geen haarfollikels in, geen zweetklieren en minder melanocyten. Die melanocyten zijn de pigmentcellen die UV-straling filteren door melanine aan te maken. Minder melanocyten betekent minder natuurlijke bescherming, waardoor het littekengebied veel sneller verbrandt dan de huid eromheen.

De epidermis boven een litteken is bovendien dunner dan bij gezonde huid. UV-straling, zowel UVA als UVB, dringt daardoor dieper door tot in de dermis, waar het collageen en elastinevezels beschadigt. Volgens Huidarts.com behoudt littekenweefsel na volledige rijping nog maar 70 tot 80 procent van de treksterkte van normale huid. Die structurele kwetsbaarheid maakt zonbescherming niet optioneel maar noodzakelijk, zeker zolang het litteken nog roze of rood is.

Verse littekens herken je aan die roze tot rode kleur. Die komt doordat er extra bloedvaten in het weefsel zitten als onderdeel van het genezingsproces. Zolang die kleur zichtbaar is, is je litteken actief aan het rijpen en extra gevoelig voor zonlicht. Pas wanneer het litteken wit of huidskleurig wordt en niet meer jeukt of trekt, is de rijpingsfase grotendeels voorbij. Dat duurt gemiddeld twaalf tot achttien maanden.

Hyperpigmentatie: waarom littekens donkerder worden

Post-inflammatoire hyperpigmentatie (PIH) is de voornaamste reden waarom littekens niet in de zon mogen. Na huidbeschadiging, of dat nu door een operatie, brandwond, snijwond of acne komt, geeft het genezende weefsel ontstekingsmediatoren af. Die chemische boodschappers stimuleren melanocyten om extra melanine aan te maken als beschermingsreactie. UV-straling versterkt dat proces aanzienlijk. Het gevolg: een litteken dat donkerbruin verkleurt terwijl de huid eromheen normaal blijft.

De NVDV (Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie) waarschuwt dat onbeschermde littekens een verhoogd risico lopen op permanente verkleuring. Bij vrouwen met een donkerdere huid is PIH vaak intenser en hardnekkiger, bevestigt Huidarts.com. De verkleuring kan maanden tot jaren zichtbaar blijven, zelfs wanneer het oorspronkelijke litteken allang is genezen. Heb je last van pigmentvlekken na acne? Dan herken je dit probleem waarschijnlijk.

UV-blootstelling beïnvloedt ook de littekenvorming zelf. De richtlijn wondzorg in de Richtlijnendatabase noemt specifiek het risico op vertraagde wondgenezing, afwijkende littekenvorming en huidkanker bij UV-blootstelling van verse wonden. Dat betekent niet dat je de hele zomer binnen moet zitten, maar wel dat je actief moet beschermen. Niet twee weken, maar maanden tot jaren, afhankelijk van hoe oud je litteken is.

Hoelang moet je littekens beschermen tegen de zon?

De minimale beschermingsduur hangt af van het type litteken en hoe het geneest. De richtlijn wondzorg adviseert om oppervlakkige wonden minimaal drie tot vier maanden te beschermen tegen UV-licht. Dermatologen hanteren in de praktijk vaak een ruimere termijn: minstens twaalf maanden voor chirurgische littekens en tot twee jaar voor brandwondlittekens. Die langere termijn is niet overdreven voorzichtig. Ze is gebaseerd op het feit dat littekenweefsel tot achttien maanden actief rijpt.

Gedurende die rijpingsperiode zitten er meer bloedvaten en ontstekingscellen in het weefsel. Die combinatie maakt het littekengebied bijzonder ontvankelijk voor UV-schade. Zodra je litteken bleek of wit is geworden en niet meer jeukt, trekt of rood wordt bij temperatuurwisseling, is de meest kwetsbare fase voorbij. Daarna hoef je niet per se elke dag te smeren, maar bij langdurige zonblootstelling blijft het verstandig.

Een handige vuistregel: zolang je litteken nog kleur heeft die afwijkt van de omringende huid (roze, rood, paars), is het actief en kwetsbaar. Smeer het bij elke zonblootstelling in met minimaal SPF50+, ook op bewolkte dagen. UVA-straling, die 95 procent van het zonlicht uitmaakt, dringt namelijk door wolken heen en bereikt ook door glas je huid.

De beste zonbescherming voor littekens

Niet elke zonnebrandcrème is even geschikt voor littekenweefsel. Je hebt een breedspectrum product nodig dat zowel UVA als UVB filtert, met minimaal SPF50. Minerale filters (zinkoxide, titaniumdioxide) zijn extra geschikt voor gevoelige littekens omdat ze direct werken en minder kans op irritatie geven dan chemische filters. La Roche-Posay Cicaplast Baume B5+ SPF50 (ca. €18 bij Etos, 40 ml) combineert zonbescherming met herstellende ingrediënten als panthenol en madecassoside. Voor littekens is dit een van de betere opties.

Een goedkoper alternatief is Biodermal Gevoelige Huid SPF50+ gezichtscrème (ca. €28 bij Kruidvat, 50 ml), die ook goed werkt op littekenweefsel. Op zoek naar een budgetoptie? Kruidvat Solait SPF50 zonnemelk kost ca. €5 voor 200 ml en biedt dezelfde beschermingsfactor, al mist het de herstellende ingrediënten van de duurdere varianten. Biodermal verkoopt ook een specifieke littekencrème (ca. €44 bij Kruidvat), maar die bevat geen SPF. Combineer die dan met een aparte zonnecrème.

Smeer de zonnecrème minstens twintig minuten voor je naar buiten gaat aan en herhaal het elke twee uur, of vaker als je zweet of zwemt. Vergeet niet dat een litteken op je lichaam onder kleding ook bescherming nodig kan hebben: dunne zomerstof laat een deel van de UV-straling door.

Soorten littekens en hun risico in de zon

Hypertrofische littekens (dik, verheven en rood) zijn het meest gevoelig voor UV-schade. Ze bevatten een overmaat aan collageen en zijn vaak nog maanden actief. UV-straling kan bij dit type litteken niet alleen verkleuring veroorzaken, maar ook de overmatige collageenproductie versterken. Bij jongere vrouwen en na brandwonden komen hypertrofische littekens vaker voor, aldus Huidarts.com.

Keloïden gaan een stap verder: ze groeien voorbij de grenzen van de oorspronkelijke wond en komen vaker voor bij mensen met een donkerdere huid. Keloïden en UV is een ongelukkige combinatie, want de toch al verstoorde collageenproductie wordt door zonlicht nog verder ontregeld. Atrofische littekens (ingezonken, zoals bij acne) lopen minder risico op verdikking, maar verkleuren net zo makkelijk door UV. De putjes worden daardoor contrastrijker en dus zichtbaarder.

Chirurgische littekens, zoals na een keizersnede of moedervlekverwijdering, vallen qua zonrisico in dezelfde categorie als hypertrofische littekens: bescherm ze minstens een jaar. Oppervlakkige schaafwonden genezen sneller en hebben volgens de richtlijn wondzorg minimaal drie tot vier maanden extra bescherming nodig. Is je litteken nog roze, rood of paars? Dan niet in de zon zonder SPF50+.

Wat als je litteken al verkleurd is?

Heb je te laat ontdekt dat littekens niet in de zon mogen en is je litteken al donker verkleurd? Reken niet op een snelle oplossing, maar alle hoop is zeker niet verloren. Post-inflammatoire hyperpigmentatie kan spontaan vervagen, maar dat duurt maanden tot soms jaren. Stap een is alsnog consequent zonbescherming gebruiken, anders wordt de verkleuring bij iedere zonblootstelling opnieuw donkerder.

Hydroquinonecrème (2 tot 5 procent) remt de aanmaak van melanine en wordt door dermatologen voorgeschreven voor hardnekkige PIH. Effect is zichtbaar na vier tot acht weken, maar langdurig gebruik zonder begeleiding kan juist extra vlekken veroorzaken. Glycolzuurpeelings (10 tot 40 procent) bij een huidtherapeut versnellen de celvernieuwing en helpen het overtollige pigment sneller af te voeren. Laserbehandeling is een optie, maar werkt bij donkere huidtypes soms averechts.

Naast gerichte behandelingen helpt het om je litteken dagelijks te hydrateren. Goed gehydrateerd littekenweefsel herstelt soepeler en de huid ziet er gelijkmatiger uit. Je kan online Arganolie kopen die rijk is aan vitamine E en linolzuur, twee stoffen die de huidbarrière ondersteunen. Ook Jojoba olie kopen is een slimme keuze: jojoba lijkt qua samenstelling op je natuurlijke talg en trekt snel in zonder een vettig laagje achter te laten.

Praktische tips voor littekens in de zomer

Kleding is de meest effectieve bescherming voor littekens. Een lange mouw of broek blokkeert vrijwel alle UV-straling, iets wat zelfs de beste zonnecrème niet volledig kan. Heb je een litteken op een plek die je moeilijk kan bedekken, zoals je gezicht of handen? Draag dan een hoed met brede rand en smeer elke twee uur opnieuw in. UV-straling weerkaatst op water, zand en sneeuw, waardoor de intensiteit toeneemt, zelfs in de schaduw.

Tussen 11:00 en 15:00 uur is de zon het sterkst. Plan buitenactiviteiten buiten die tijden als dat kan. De NVDV adviseert om tijdens die piekuren de schaduw op te zoeken, ongeacht of je een litteken hebt of niet. Voor littekenweefsel is dat advies dubbel zo relevant. Denk ook aan UV achter glas: UVA-straling komt voor een groot deel door autoramen heen. Zit je regelmatig in de auto met je litteken in het zonlicht? Smeer het ook dan in.

Siliconenpleisters zijn een ander hulpmiddel dat weinig mensen kennen. Ze beschermen het litteken tegen UV, houden het vochtig en oefenen lichte druk uit, wat bij hypertrofische littekens de collageenproductie kan afremmen. Je krijgt ze bij de apotheek (merken als Mepiform en Cica-Care, ca. €15 tot €25 per pakket) en ze zijn ook onder kleding te dragen. Combineer ze op warme dagen met zonnecrème op de omringende huid.

Wanneer naar de dermatoloog?

De meeste littekens genezen zonder problemen als je ze goed beschermt tegen zonlicht. Maar soms is professioneel advies nodig. Ga naar je huisarts of vraag een verwijzing naar een dermatoloog als je litteken na zes maanden nog dik, rood en verheven is, als het groeit voorbij de oorspronkelijke wondgrens (mogelijk een keloïd), of als de verkleuring niet afneemt ondanks consequente zonbescherming.

Een dermatoloog kan behandelopties bieden die thuis niet beschikbaar zijn. Corticosteroïdinjecties remmen de collageenproductie bij hypertrofische littekens en keloïden. Fractionele CO2-laserbehandeling maakt microscopisch kleine gaatjes in het littekenweefsel, waardoor het lichaam nieuw collageen aanmaakt in een regelmatiger patroon. Voor ernstige gevallen is chirurgische littekenrevisie een optie. Op de pagina over post-inflammatoire hyperpigmentatie van Huidarts.com vind je meer informatie over behandelmogelijkheden.

Twijfel je of je litteken normaal geneest? Maak elke maand een foto bij dezelfde belichting. Zo zie je de verandering over tijd objectief terug. Een litteken dat langzaam lichter en platter wordt, geneest zoals het hoort. Een litteken dat na drie maanden nog steeds donkerder wordt of groeit, verdient een professionele blik.

Bronnen

De informatie in dit artikel is gebaseerd op de volgende bronnen.

• Acute wond/litteken in de zon (Richtlijnendatabase, NVKH)
• Littekens (Huidarts.com)
• Donkere littekens / Post-inflammatoire hyperpigmentatie (Huidarts.com)
• Zonlicht en de huid (NVDV)
• Mijn wond is gehecht (Thuisarts.nl)