Streptokokken A tijdens de zwangerschap: risico's, symptomen en wat je moet weten

Je hebt het misschien voorbij zien komen in het nieuws: een stijging van groep A streptokokkeninfecties in Nederland. Of je kind komt thuis met roodvonk van school en jij bent zwanger. Hoe gevaarlijk is dat eigenlijk? En waar moet je op letten?

Streptokokken A krijgt veel minder aandacht dan streptokokken B als het om zwangerschap gaat, terwijl een ernstige infectie juist voor de moeder levensbedreigend kan zijn. In dit artikel lees je wat groep A streptokokken precies zijn, wanneer ze gevaarlijk worden en wat je zelf kan doen.

Inhoudsopgave

• Wat zijn groep A streptokokken?
• Verschil tussen streptokokken A en B
• Is streptokokken A gevaarlijk tijdens de zwangerschap?
• Roodvonk en zwangerschap
• Krentenbaard tijdens de zwangerschap
• Symptomen van een ernstige GAS-infectie herkennen
• Kraamvrouwenkoorts: de grootste risicofactor
• Behandeling met antibiotica tijdens de zwangerschap
• Stijging streptokokken A in Nederland
• Tips om besmetting te voorkomen
• Bronnen

Wat zijn groep A streptokokken?

Groep A streptokokken (GAS) zijn bacteriën van het type Streptococcus pyogenes. Ze zijn verantwoordelijk voor veelvoorkomende infecties zoals keelontsteking, roodvonk (scarlatina) en krentenbaard (impetigo). De meeste mensen maken in hun leven meerdere GAS-infecties door zonder er veel last van te hebben.

In zeldzame gevallen kan de bacterie dieper het lichaam binnendringen. Dan spreken artsen van een invasieve GAS-infectie (iGAS). Dit kan leiden tot bloedvergiftiging, necrotiserende fasciitis (een ernstige wekedeleninfectie) of het zogenaamde streptokokken toxisch shock syndroom. Deze vormen zijn zeldzaam, maar komen vaker voor bij mensen met een verminderde weerstand, open wonden of net na een bevalling.

De bacterie verspreidt zich via druppeltjes (hoesten, niezen) en direct huidcontact. Besmetting verloopt makkelijk, vooral in huishoudens met jonge kinderen. De incubatietijd is kort: twee tot vijf dagen bij keelinfecties, zeven tot tien dagen bij huidinfecties.

Verschil tussen streptokokken A en B

Dit is een van de grootste bronnen van verwarring. Streptokokken A en streptokokken B zijn twee compleet verschillende bacteriën met verschillende risico's tijdens de zwangerschap. De namen lijken op elkaar, maar de aanpak verschilt sterk.

Als je verloskundige het over "streptokokken en zwangerschap" heeft, gaat het bijna altijd over groep B. Daar wordt eventueel rond 35 tot 37 weken op getest. Groep A streptokokken worden niet standaard gescreend, maar kunnen wel degelijk problemen veroorzaken als je er ziek van wordt.

Is streptokokken A gevaarlijk tijdens de zwangerschap?

Het hangt af van het type infectie. De meeste GAS-infecties zijn mild en vormen geen direct gevaar voor je ongeboren baby. Keelontsteking en roodvonk zijn vervelend maar worden goed behandeld met antibiotica die veilig zijn tijdens de zwangerschap.

Het risico neemt toe na 28 weken zwangerschap en vooral rondom de bevalling. Volgens het RIVM hebben zwangere vrouwen en kraamvrouwen een verhoogd risico op ernstige (invasieve) GAS-infecties. De bacterie kan via scheurtjes, een keizersnede of de baarmoeder het lichaam binnendringen. In het ergste geval leidt dit tot kraamvrouwenkoorts, sepsis of toxisch shock syndroom.

Invasieve GAS-infecties zijn zeldzaam maar ernstig: de sterfte bij iGAS ligt rond de tien procent. Bij zwangere vrouwen verloopt het ziektebeeld soms razendsnel. In een casusbeschrijving in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde overleed een zwangere vrouw binnen tien uur na de eerste symptomen. Dat is uitzonderlijk, maar onderstreept waarom vroege herkenning zo belangrijk is.

Roodvonk en zwangerschap

Roodvonk wordt veroorzaakt door groep A streptokokken en komt veel voor bij kinderen tussen drie en acht jaar. Als je een peuter of kleuter hebt die roodvonk heeft, maak je je als zwangere begrijpelijkerwijs zorgen.

Het goede nieuws: roodvonk vormt geen bewezen gevaar voor je ongeboren baby. Er is geen verhoogd risico op aangeboren afwijkingen of vroeggeboorte door roodvonk. De infectie beperkt zich meestal tot de keel en de huid en wordt effectief behandeld met penicilline of amoxicilline, beide veilig tijdens de zwangerschap.

Let wel op als je na 28 weken zwanger bent. Volgens het RIVM neemt de kans op ernstige complicaties dan toe. Krijg je roodvonk of word je blootgesteld terwijl je hoogzwanger bent? Neem altijd contact op met je verloskundige, ook als je klachten mild lijken. Vroeg starten met antibiotica voorkomt dat de infectie zich verspreidt.

Krentenbaard tijdens de zwangerschap

Krentenbaard (impetigo) is een oppervlakkige huidinfectie die ook door GAS veroorzaakt kan worden. Het komt veel voor bij jonge kinderen en is herkenbaar aan de geelbruine korstjes op de huid, meestal rond de neus en mond.

Voor je ongeboren baby is krentenbaard niet gevaarlijk. De infectie blijft aan de oppervlakte van de huid en de bacterie dringt niet door tot diepere weefsels of de bloedbaan. Behandeling bestaat meestal uit een antibiotische zalf (fusidinezuur) die veilig is tijdens de zwangerschap.

Wel belangrijk: was je handen extra goed als je kind krentenbaard heeft en vermijd direct huidcontact met de wondjes. Niet omdat het gevaarlijk is voor je baby, maar omdat je als zwangere een iets lager afweersysteem hebt en de infectie makkelijker oppikt.

Symptomen van een ernstige GAS-infectie herkennen

Het lastige aan ernstige GAS-infecties is dat de eerste symptomen kunnen lijken op gewone zwangerschapsklachten. Vermoeidheid, spierpijn en een grieperig gevoel zijn nu eenmaal niet ongewoon als je zwanger bent. Toch zijn er alarmsignalen waar je op moet letten.

Bel direct je verloskundige of huisarts bij de volgende combinatie van klachten: koorts boven 38,5 graden met koude rillingen, hevige buikpijn die niet past bij weeën of oefenweeën, ernstige keelpijn met moeite bij slikken, een snel verslechterend ziektegevoel (binnen uren voelen alsof je echt heel ziek bent) of een rode, pijnlijke, snel uitbreidende plek op je huid. Dat laatste kan wijzen op necrotiserende fasciitis, een zeldzame maar zeer ernstige wekedeleninfectie.

Na de bevalling zijn de waarschuwingssignalen vergelijkbaar. Kraamvrouwenkoorts uit zich als koorts, pijn in de onderbuik en stinkende lochia (bloedverlies) binnen tien dagen na de bevalling. Als je normaal herstel na de bevalling verwacht maar juist zieker wordt, neem dan geen afwachtende houding aan.

Kraamvrouwenkoorts: de grootste risicofactor

Kraamvrouwenkoorts (puerperale sepsis) is de meest gevreesde complicatie van groep A streptokokken bij zwangere vrouwen. Het ontstaat wanneer de bacterie de baarmoeder binnendringt, meestal via scheurtjes bij de bevalling, een episiotomie of een keizersnede.

Volgens het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde is invasieve GAS-infectie de belangrijkste oorzaak van moedersterfte door sepsis. Dat klinkt angstaanjagend, maar context is belangrijk: kraamvrouwenkoorts komt in Nederland zelden voor. De mortaliteit is gedaald van een op de vijf vrouwen in de negentiende eeuw naar een zeer laag percentage dankzij hygiëne en antibiotica. Maar als het voorkomt, moet er snel gehandeld worden.

De symptomen beginnen meestal een tot tien dagen na de bevalling: hoge koorts met rillingen, pijn in de onderbuik, stinkend bloedverlies en een algeheel ziek gevoel. Bij deze klachten moet je dezelfde dag nog gezien worden door een arts. Tijdig starten met intraveneuze antibiotica (penicilline) is essentieel voor een goede afloop.

Behandeling met antibiotica tijdens de zwangerschap

Groep A streptokokken zijn gelukkig zeer gevoelig voor penicilline. In tegenstelling tot veel andere bacteriën is resistentie tegen penicilline bij GAS wereldwijd nog nooit aangetoond. Dat maakt de behandeling relatief eenvoudig en voorspelbaar.

Bij een keelontsteking of roodvonk schrijft je huisarts meestal een kuur penicilline V of amoxicilline voor, beide veilig tijdens de zwangerschap. Bij een penicilline-allergie is erytromycine of een cefalosporine een goed alternatief. Een kuur duurt meestal zeven tot tien dagen. Het is belangrijk om de kuur helemaal af te maken, ook als je je al beter voelt.

Bij een ernstige invasieve infectie vindt behandeling plaats in het ziekenhuis met intraveneuze antibiotica, meestal penicilline G in hoge dosering. Soms wordt clindamycine toegevoegd omdat dit ook de productie van toxines door de bacterie remt. Hoe eerder de behandeling start, hoe beter de uitkomst.

Stijging streptokokken A in Nederland

Sinds het voorjaar van 2022 registreert het RIVM een stijging van invasieve GAS-infecties in Nederland. Het gaat om een statistisch significante toename van ongeveer twintig procent ten opzichte van de jaren ervoor. De stijging begon bij kinderen van nul tot vijf jaar, maar breidde zich daarna uit naar alle leeftijdsgroepen.

Een mogelijke verklaring is de M1UK-variant, een agressievere stam van de bacterie die zich door Europa verspreidt. Daarnaast speelt het "immuunschuld"-effect van de coronapandemie mee: doordat kinderen twee jaar lang minder in contact kwamen met ziekteverwekkers, bouwden ze minder natuurlijke afweer op. Nu ze weer volop in contact komen met de bacterie, zien we meer infecties.

Voor zwangere vrouwen betekent dit concreet: wees extra alert als er in je omgeving (op school, kinderdagverblijf of thuis) GAS-infecties voorkomen. De kans dat jij een ernstige infectie krijgt blijft klein, maar de verhoogde circulatie van de bacterie maakt bewustzijn belangrijker dan normaal. Slaap je slecht door de zorgen? Lees dan ook onze tips bij niet kunnen slapen tijdens de zwangerschap.

Tips om besmetting te voorkomen

Volledige bescherming tegen GAS is niet mogelijk, maar je kan het risico op besmetting wel verkleinen. Was je handen regelmatig en grondig met zeep, vooral na contact met iemand die ziek is. Hoest en nies in je elleboog en leer je kinderen hetzelfde te doen.

Vermijd direct huidcontact met open wonden of uitslag van iemand met een GAS-infectie. Deel geen handdoeken, washandjes of bestek met een ziek gezinslid. Was beddengoed en handdoeken van iemand met roodvonk of krentenbaard op 60 graden.

Na de bevalling is goede wondverzorging essentieel. Houd eventuele hechtingen schoon en droog. Laat kraamverzorgenden en bezoekers hun handen wassen voor ze je baby vasthouden. Gebruik een milde, natuurlijke lichaamsverzorging die de huid niet irriteert. En het belangrijkste: neem bij koorts of een ziek gevoel na de bevalling meteen contact op met je verloskundige. Liever een keer te vaak bellen dan te laat.

Heb je koorts door een infectie? Lees dan ook hoeveel paracetamol je mag nemen tijdens de zwangerschap.

Bronnen

• RIVM: Groep A-streptokokkeninfecties en zwangerschap
• RIVM: Actuele cijfers over invasieve GAS-infecties in Nederland
• NTVG: Groep A-streptokokkeninfectie tijdens de zwangerschap
• Thuisarts.nl: Groep A-streptokok-bacterie
• LCI/RIVM: Richtlijn Groep A-streptokokkeninfectie