Uitblijven menstruatie zonder zwangerschap: oorzaken en wat je kan doen

Je bent niet zwanger, maar je menstruatie blijft uit. Dat kan behoorlijk verontrustend zijn, zeker als je normaal gesproken een regelmatige cyclus hebt. Toch komt het vaker voor dan je denkt. Er zijn tal van redenen waarom je menstruatie kan uitblijven, van stress en gewichtsveranderingen tot hormonale verstoringen. Op dag 1 menstruatiecyclus begint normaal gesproken een nieuw proces van hormoonschommelingen dat uiteindelijk tot je volgende menstruatie leidt. Als dat proces verstoord raakt, kan je menstruatie later komen of helemaal wegblijven.

Inhoudsopgave

• Veelvoorkomende oorzaken op een rij
• Stress en je menstruatiecyclus
• Gewicht, sport en energiebalans
• PCOS: de meest voorkomende hormonale oorzaak
• Schildklierproblemen en andere medische oorzaken
• Na het stoppen met anticonceptie
• Vroege overgang en perimenopauze
• Wanneer naar de huisarts
• Wat je zelf kan doen

Veelvoorkomende oorzaken op een rij

Het uitblijven van je menstruatie terwijl je niet zwanger bent heet in medische termen amenorroe. Artsen maken onderscheid tussen primaire amenorroe (je hebt nog nooit gemenstrueerd op je 16e) en secundaire amenorroe (je menstruatie is weggebleven nadat je die eerder wel had). De NHG-standaard spreekt van secundaire amenorroe als je menstruatie zes maanden of langer uitblijft, maar internationaal wordt al bij drie gemiste cycli aangeraden om onderzoek te laten doen.

De oorzaken lopen uiteen van relatief onschuldig tot medisch relevant. Stress is veruit de meest voorkomende reden bij jonge vrouwen. Daarnaast spelen gewichtsveranderingen, intensief sporten, hormonale aandoeningen zoals PCOS en schildklierproblemen, medicijngebruik en de overgang een rol. In zeldzamere gevallen kan een verhoogd prolactinegehalte (door een goedaardig gezwelletje aan de hypofyse) of een chronische ziekte zoals coeliakie de oorzaak zijn.

Wat veel vrouwen niet weten: ook als je menstruatie niet helemaal wegblijft maar wel onregelmatig is (cycli langer dan 35 dagen), wijst dat op dezelfde onderliggende oorzaken. Dit heet oligomenorroe en verdient net zoveel aandacht. Beide vormen liggen op een spectrum en de aanpak is vergelijkbaar.

Stress en je menstruatiecyclus

Stress is de meest onderschatte oorzaak van een uitblijvende menstruatie. Je hypothalamus, het stuurcentrum in je hersenen dat je menstruatiecyclus regelt, is extreem gevoelig voor stresssignalen. Bij langdurige stress maakt je lichaam meer cortisol aan, en dat hormoon onderdrukt direct de productie van GnRH, het startschot voor je hele cyclus. Zonder GnRH dalen je LH en FSH, stopt de eisprong en blijft je menstruatie uit. Artsen noemen dit functionele hypothalamische amenorroe (FHA).

Het gaat niet alleen om mentale stress. Een combinatie van werkdruk, te weinig slaap, te weinig eten en te veel bewegen kan samen het signaal aan je hersenen geven dat het geen goed moment is om vruchtbaar te zijn. Vrouwen met FHA hebben aantoonbaar hogere cortisolwaarden dan vrouwen met een normale cyclus. Probeer daarom je stress onder controle krijgen als je merkt dat je menstruatie onregelmatig wordt of wegblijft.

Het goede nieuws: functionele hypothalamische amenorroe is volledig omkeerbaar. Zodra de stressbron verdwijnt of je leefstijl verandert, herstelt je cyclus zich meestal vanzelf. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is wetenschappelijk bewezen effectief bij FHA. In sommige gevallen kan het herstel enkele maanden duren, dus geduld is nodig.

Gewicht, sport en energiebalans

Je lichaamsgewicht heeft direct invloed op je menstruatiecyclus. Bij een te laag gewicht (BMI onder 18,5) maakt je lichaam onvoldoende leptine aan, een hormoon dat je hypothalamus nodig heeft om de cyclus te starten. Snel afvallen is daarbij extra verstorend, zelfs als je nog een normaal gewicht hebt. Aan de andere kant kan overgewicht (BMI boven 30) ook je cyclus ontregelen. Overtollig vetweefsel produceert oestrogeen, wat de hormoonbalans verstoort en de eisprong kan verhinderen.

Bij sporters speelt het concept RED-S een grote rol: relatieve energiedeficientie in sport. Als je meer energie verbrandt dan je binnenkrijgt, schakelt je lichaam niet-essentieel functies uit, en voortplanting is daar een van. Menstruatiestoornissen komen voor bij ongeveer 20 procent van sportende vrouwen, met pieken tot 44 procent bij balletdansers en 51 procent bij vrouwelijke duurlopers. RED-S is een serieuze aandoening die ook kan leiden tot botverlies, stressfracturen en een verzwakt immuunsysteem.

De optimale BMI voor een regelmatige cyclus ligt rond de 20. Onderzoek laat een omgekeerd J-vormig verband zien: zowel bij een te laag als bij een te hoog gewicht neemt de kans op eisprong af. Als je gewicht de oorzaak is, kan al een gewichtstoename of -afname van 5 tot 10 procent voldoende zijn om je cyclus te herstellen.

PCOS: de meest voorkomende hormonale oorzaak

Het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) treft naar schatting 10 tot 13 procent van alle vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Daarmee is het veruit de meest voorkomende hormonale oorzaak van een onregelmatige of uitblijvende menstruatie. Bij PCOS produceren je eierstokken te veel mannelijke hormonen (androgenen), waardoor de follikelrijping verstoord raakt en de eisprong uitblijft. Zo'n 85 tot 90 procent van de vrouwen met onregelmatige menstruatie heeft PCOS.

PCOS gaat vaak gepaard met andere klachten: acne, overmatige haargroei in het gezicht of op het lichaam (hirsutisme), haaruitval op het hoofd, gewichtstoename en donkere huidverkleuringen in de hals of oksels. Ongeveer 70 procent van de vrouwen met PCOS heeft insulineresistentie, wat het probleem verergert. De diagnose wordt gesteld op basis van minstens twee van drie criteria: onregelmatige cycli, tekenen van verhoogde androgenen, en polycysteuze eierstokken op een echo.

De behandeling hangt af van je klachten en kinderwens. Bij vrouwen zonder kinderwens schrijft de huisarts vaak een combinatiepil voor om de cyclus te reguleren. Bij overgewicht kan afvallen al een groot verschil maken. Bij een kinderwens is letrozol tegenwoordig het eerstekeuzemiddel om de eisprong op te wekken. Metformine kan helpen bij insulineresistentie.

Schildklierproblemen en andere medische oorzaken

Je schildklier produceert hormonen die vrijwel elk proces in je lichaam beinvloeden, inclusief je menstruatiecyclus. Bij een te trage schildklier (hypothyreoïdie) kan het TSH-gehalte stijgen, wat indirect de prolactineproductie verhoogt. Verhoogd prolactine onderdrukt FSH en GnRH, waardoor de eisprong stopt. Bij een te snelle schildklier (hyperthyreoïdie) worden cycli juist korter of onregelmatiger. Een simpele bloedtest op TSH kan schildklierproblemen uitsluiten of bevestigen.

Hyperprolactinemie is een andere medische oorzaak. Een te hoog prolactinegehalte kan veroorzaakt worden door een klein goedaardig gezwelletje aan de hypofyse (prolactinoom), maar ook door bepaalde medicijnen. Antipsychotica veroorzaken bij tot 70 procent van de gebruikers een verhoogd prolactine, en tot 45 procent krijgt daardoor een onregelmatige of uitblijvende menstruatie. Ook sommige antidepressiva, maagzuurremmers en pijnstillers kunnen dit effect hebben.

Minder bekende oorzaken zijn coeliakie (glutenintolerantie), waarbij 19 procent van de vrouwen amenorroe heeft tegenover 2 procent in de algemene bevolking. Een strikt glutenvrij dieet kan de menstruatie binnen zes maanden herstellen. Diabetes, inflammatoire darmziekten en chronische nierziekten kunnen eveneens de cyclus verstoren door hun effect op de hormoonbalans en voedingsstatus.

Na het stoppen met anticonceptie

Veel vrouwen schrikken als hun menstruatie niet terugkomt na het stoppen met de pil, de hormoonspiraal of de prikpil. Dit is in de meeste gevallen tijdelijk. Na de combinatiepil duurt het gemiddeld een tot drie maanden voordat je cyclus zich herstelt. Komt je menstruatie na drie maanden nog niet terug, dan is het verstandig om een zwangerschapstest te doen en eventueel je huisarts te bezoeken.

De hormoonspiraal (zoals Mirena) is een apart verhaal. Ongeveer 50 procent van de gebruikers krijgt na zes maanden geen menstruatie meer, doordat het lokale progestageen de baarmoederslijmvlies zo dun houdt dat er niets is om af te stoten. Na verwijdering keert de menstruatie doorgaans binnen enkele weken terug. De prikpil (Depo-Provera) kan de langste nasleep hebben: het kan zes tot twaalf maanden duren voordat je cyclus weer normaal is.

Wat soms vergeten wordt: als je menstruatie voor de anticonceptie al onregelmatig was, kan die onregelmatigheid na het stoppen gewoon terugkomen. De pil maskeert eventuele onderliggende problemen zoals PCOS. Als je menstruatie na zes maanden nog niet terug is, is verder onderzoek bij de huisarts of gynaecoloog aangewezen.

Vroege overgang en perimenopauze

De perimenopauze begint gemiddeld rond je 45e, maar kan al in je midden-30 starten. De eerste tekenen zijn meestal subtiel: je cyclus wordt iets langer of korter, de bloeding verandert van hoeveelheid, of je slaat af en toe een maand over. Dit komt doordat je eierstokken geleidelijk minder oestrogeen en progesteron aanmaken. De perimenopauze duurt gemiddeld vier jaar, maar kan tot tien jaar aanhouden.

Premature ovariele insufficientie (POI) is iets anders: hierbij stoppen je eierstokken met normaal functioneren voor je 40e. Dit treft ongeveer 1 procent van de vrouwen. In 90 procent van de gevallen is de oorzaak onbekend, hoewel genetische factoren en auto-immuunziekten een rol kunnen spelen. Anders dan bij de echte overgang kunnen vrouwen met POI nog af en toe een eisprong hebben en zelfs zwanger worden.

Bij klachten die passen bij de (vroege) overgang, zoals opvliegers, nachtelijk zweten, stemmingswisselingen en gewichtstoename, is het verstandig om met je huisarts te praten. Hormoontherapie kan klachten verlichten en beschermt bij POI ook tegen botverlies. Een uitblijvende menstruatie gecombineerd met deze klachten is reden om je FSH-waarde te laten bepalen.

Wanneer naar de huisarts

Volgens Thuisarts.nl over uitblijvende menstruatie moet je een afspraak maken als je al een paar maanden niet ongesteld wordt. Internationaal geldt als richtlijn: na drie gemiste cycli bij een voorheen regelmatige menstruatie, of na zes maanden bij een voorheen onregelmatige cyclus. Ga eerder als je zwanger wilt worden, als je vermoeden hebt van een onderliggende oorzaak, of als je andere klachten hebt zoals overmatige haargroei of melkafscheiding uit de tepels.

De huisarts begint altijd met een zwangerschapstest, ook als je zeker weet dat je niet zwanger bent. Daarna volgt een uitgebreide anamnese: je menstruatiegeschiedenis, anticonceptiegebruik, medicijnen, stressniveau, gewichtsveranderingen, sportpatroon en eetgewoonten. Op basis daarvan kan de huisarts gericht bloedonderzoek aanvragen. Denk aan FSH en oestradiol (bij vermoeden van vroege overgang), TSH (schildklier), prolactine en eventueel testosteron en DHEA-S (bij vermoeden van PCOS).

Bij vermoeden van PCOS volgt vaak een transvaginale echo om naar de eierstokken te kijken. Bij een aanhoudend verhoogd prolactinegehalte kan een MRI van de hypofyse nodig zijn. De huisarts verwijst je door naar de gynaecoloog als je zwanger wilt worden en amenorroe hebt, als er sprake is van PCOS met amenorroe langer dan een jaar, of als de oorzaak onduidelijk blijft na het eerste onderzoek.

Wat je zelf kan doen

Bij functionele oorzaken zoals stress, gewichtsproblemen of overtraining kun je zelf veel doen om je cyclus te herstellen. Zorg voor voldoende calorie-inname: strenge dieten en koolhydraatarme voeding kunnen je schildklierfunctie vertragen en de leptineproductie verlagen. Eet gevarieerd met voldoende eiwitten, gezonde vetten (omega-3 uit vette vis, noten, avocado) en volkoren granen. IJzer, zink, vitamine D en B-vitamines spelen allemaal een rol in je hormonale gezondheid.

Slaap is een onderschatte factor. Zeven tot negen uur per nacht met een vast slaapritme helpt je hormoonhuishouding in balans te houden. Slechte slaap verstoort je cortisol, melatonine en de pulsatiele afgifte van LH. Als je merkt dat je door de stress ook niet kunnen slapen door stress ervaart, pak dat dan gelijktijdig aan, want slaapgebrek en hormonale verstoring versterken elkaar.

Beweeg met mate. Als je intensief sport en je menstruatie is uitgebleven, verminder dan je trainingsvolume en verhoog je calorie-inname. Bij een zittend leven kan juist matige beweging helpen, vooral bij PCOS en insulineresistentie. Richt je op 150 minuten matige beweging per week. Yoga kan specifiek helpen bij het herstellen van de cyclus: onderzoek toont aan dat 35 minuten yoga per dag, vijf dagen per week, de regelmaat van de cyclus kan verbeteren.