Waarom gezond eten bij COPD zo belangrijk is

In Nederland leven meer dan 536.000 mensen met COPD, en dat aantal stijgt nog steeds. Wat veel vrouwen niet weten: je voeding speelt een grotere rol bij COPD dan je misschien denkt. Je longen hebben namelijk extra energie nodig om goed te functioneren, en de juiste voedingsstoffen kunnen het verschil maken tussen een goede en een slechte dag. Toch krijgt voeding bij COPD opvallend weinig aandacht in vergelijking met medicatie en beweging.

Inhoudsopgave

• Waarom voeding bij COPD zo belangrijk is
• Eiwitten: bescherm je ademhalingsspieren
• Omega-3 vetzuren en ontstekingsremming
• Vitamine D en longaanvallen
• Antioxidanten voor je longen
• Voeding die je beter kunt vermijden
• Het mediterrane dieet en COPD
• Praktische eettips bij COPD
• Hulp van een dietist

Waarom voeding bij COPD zo belangrijk is

Bij COPD zijn je luchtwegen chronisch ontstoken en vernauwd. Dat klinkt misschien als een probleem dat alleen met medicijnen op te lossen is, maar je voeding heeft direct invloed op die ontsteking. Onderzoek laat zien dat voedingspatronen die veel bewerkt voedsel, rood vlees en geraffineerde suikers bevatten de ontsteking in je longen verergeren, terwijl voeding rijk aan groente, fruit en vette vis de ontsteking juist kan remmen.

Wat veel mensen verrast: een COPD-patient verbruikt gemiddeld 600 kilocalorieen meer per dag dan iemand zonder longziekte. Dat komt doordat het ademhalen zelf al veel meer energie kost. Je ademhalingsspieren, zoals je middenrif en de spieren tussen je ribben, moeten veel harder werken om lucht door de vernauwde luchtwegen te krijgen. Als je niet genoeg eet, gaat je lichaam spierweefsel afbreken voor energie, inclusief die cruciale ademhalingsspieren.

COPD is in Nederland de vijfde doodsoorzaak en verantwoordelijk voor meer dan 7.100 overlijdens per jaar. De zorgkosten bedragen ruim 753 miljoen euro. Opvallend is dat het aandeel vrouwen onder COPD-patienten de afgelopen decennia flink is gestegen. In 1996 was een op de drie COPD-overlijdens een vrouw, inmiddels is dat bijna de helft. Juist voor vrouwen is het daarom extra relevant om te weten hoe je met voeding je longgezondheid kunt ondersteunen.

Eiwitten: bescherm je ademhalingsspieren

Eiwitten zijn misschien wel de belangrijkste voedingsstof voor mensen met COPD. Waar een gezonde volwassene 0,8 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht per dag nodig heeft, adviseren longartsen bij COPD 1,2 tot 1,5 gram per kilo. Dat is bijna het dubbele. De reden is simpel: je lichaam breekt bij COPD versneld spierweefsel af, en zonder voldoende eiwit verlies je niet alleen spiermassa in je armen en benen, maar ook in je ademhalingsspieren.

Leucine, een aminozuur dat veel voorkomt in zuivel, eieren, vis en vlees, is daarbij extra effectief. Onderzoek toont aan dat leucine ongeveer drie keer zo krachtig is als andere aminozuren in het stimuleren van spieropbouw. De PROVIDE-studie liet zien dat een combinatie van leucine-verrijkte wei-eiwitten en vitamine D de spiermassa en het fysiek functioneren van COPD-patienten verbeterde.

Goede eiwitbronnen die je makkelijk in je dagelijkse eten kunt verwerken zijn Griekse yoghurt, eieren, kip, vis, peulvruchten en kwark met honing. Wil je kwalitatieve honing kopen? Bij Female.nl vind je pure, onbewerkte varianten. Probeer bij elke maaltijd en tussendoortje een eiwitbron op te nemen. Denk aan een gekookt ei als tussendoortje, een handje noten bij de koffie, of een smoothie met kwark en fruit na het ontbijt.

Omega-3 vetzuren en ontstekingsremming

Omega-3 vetzuren, met name EPA en DHA, zijn krachtige ontstekingsremmers die direct invloed hebben op je longgezondheid. Een groot onderzoek van het Amerikaanse National Institutes of Health leverde volgens de onderzoekers "het sterkste bewijs tot nu toe" dat omega-3 uit vis bijdraagt aan het behoud van gezonde longen. Hogere omega-3 waarden in het bloed werden geassocieerd met een betere longfunctie.

Het ontstekingsremmende mechanisme werkt doordat omega-3 vetzuren concurreren met omega-6 vetzuren (uit rood vlees en plantaardige olien) om dezelfde stofwisselingsroutes. Hoe meer omega-3 je binnenkrijgt ten opzichte van omega-6, hoe minder ontstekingsbevorderende stoffen je lichaam aanmaakt. Voor COPD-patienten betekent dit concreet: minder ontsteking in de luchtwegen, minder klachten en mogelijk een langzamere achteruitgang van de longfunctie.

De beste bronnen van omega-3 zijn vette vis zoals zalm, makreel, haring en sardines. Probeer minimaal twee keer per week vette vis te eten. Daarnaast zijn walnoten, lijnzaad en chiazaad plantaardige bronnen van omega-3, al is de omzetting naar EPA en DHA in je lichaam minder efficient. Wie geen vis eet, kan een algenolie-supplement overwegen als alternatief.

Vitamine D en longaanvallen

Ongeveer de helft van alle mensen met ernstige COPD heeft een vitamine D-tekort. Dat is een probleem, want er is een duidelijk verband tussen je vitamine D-spiegel en je longfunctie. Onderzoekers van het UZ Leuven ontdekten dat een vitamine D-tekort de ontwikkeling van COPD versnelt. Onderzoek beschreven door het Longfonds over voeding bij COPD toonde aan dat het aanvullen van vitamine D bij patienten met een tekort leidde tot minder en minder ernstige longaanvallen.

Vitamine D zorgt daarnaast voor een goede opname van calcium, en dat is relevant omdat COPD-patienten een verhoogd risico op botontkalking hebben. Zeker als je corticosteroiden gebruikt (prednison of inhalatiecorticosteroiden) is extra aandacht voor vitamine D en calcium essentieel. Het advies is om je vitamine D-spiegel regelmatig te laten controleren door je huisarts of longarts.

In Nederland krijgen we van oktober tot maart onvoldoende zonlicht om zelf vitamine D aan te maken. Het Voedingscentrum adviseert iedereen boven de 70 en vrouwen met een donkere huidskleur om het hele jaar door een supplement van 10 microgram te slikken. Voor COPD-patienten met een aangetoond tekort kan de arts een hogere dosering voorschrijven. Voedingsbronnen van vitamine D zijn vette vis, eieren en verrijkte zuivelproducten.

Antioxidanten voor je longen

COPD gaat gepaard met zogenaamde oxidatieve stress. Dat betekent dat er een overschot aan schadelijke zuurstofradicalen in je longen aanwezig is, die het longweefsel beschadigen. Antioxidanten uit je voeding kunnen deze radicalen onschadelijk maken. Onderzoek laat zien dat een hogere inname van antioxidanten via voeding geassocieerd is met een lager risico op COPD, met een duidelijk dosis-responsverband: hoe meer antioxidanten, hoe lager het risico.

Nederlands onderzoek bracht een opvallende ontdekking aan het licht: een hoge inname van catechinen, een type flavonoid dat veel voorkomt in thee en cacao, werd geassocieerd met een 130 ml hogere longcapaciteit en 40 procent minder kans op ademhalingsproblemen. Andere belangrijke antioxidanten voor je longen zijn vitamine C (in citrusvruchten, paprika, kiwi), vitamine E (in noten, zaden, avocado), selenium (in paranoten, vis) en zink (in vlees, volkoren granen).

Belangrijk: de beschermende werking komt van antioxidanten uit voeding, niet uit supplementen. Studies met geisoleerde antioxidantsupplementen lieten wisselende resultaten zien, terwijl een antioxidantrijk voedingspatroon consistent positieve effecten laat zien. Eet daarom dagelijks minimaal 250 gram groente en 2 stuks fruit, en drink gerust een paar koppen groene of zwarte thee.

Voeding die je beter kunt vermijden

Net zo belangrijk als wat je wel eet, is wat je beter kunt laten staan. Bewerkt vlees zoals worst, bacon en salami verhoogt het COPD-risico met 40 procent bij hoge consumptie. De nitrieten in bewerkt vlees veroorzaken oxidatieve stress in de longen. Frisdrank is een andere boosdoener: meer dan een halve liter per dag is geassocieerd met 79 procent hogere COPD-prevalentie, en het effect stapelt zich op bij roken.

Gasvorming voedsel verdient ook aandacht als je COPD hebt. Uien, kool, spruitjes, prei, bonen, komkommer en meloen kunnen een opgeblazen gevoel geven. Die opgeblazenheid duwt je middenrif omhoog, waardoor er minder ruimte is voor je longen om uit te zetten. Dat maakt het ademhalen nog moeilijker. Gefrituurd eten zoals patat, kroketten en bitterballen is om dezelfde reden lastig: het is moeilijk verteerbaar en veroorzaakt een vol, opgeblazen gevoel.

Koolzuurhoudende dranken (frisdrank, bier) verergeren de opgeblazenheid en de cafeine in sommige dranken kan interfereren met COPD-medicatie. Veel zout stimuleert bronchiale hyperreactiviteit, wat je luchtwegen extra prikkelbaar maakt. Kies liever voor verse, onbewerkte producten en kruid je eten met kruiden in plaats van zout. Lees ook over de voordelen van kurkuma als natuurlijke ontstekingsremmer bij je maaltijden.

Het mediterrane dieet en COPD

Als er een voedingspatroon is dat wetenschappelijk bewezen gunstig is voor COPD, dan is het het mediterrane dieet. Een groot onderzoek toonde aan dat een mediterraan eetpatroon het risico op progressieve COPD halveert. Zweedse studies documenteerden een 35 tot 37 procent lager COPD-risico bij een hoge fruitconsumptie. Het mediterrane dieet combineert precies de voedingsstoffen die je longen nodig hebben: omega-3 uit vis, antioxidanten uit groente en fruit, vezel uit volkoren granen en gezonde vetten uit olijfolie en noten.

Het mooie van het mediterrane dieet is dat het geen streng dieet is met verboden producten, maar een eetpatroon dat je makkelijk kunt volhouden. De basis is simpel: veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren granen. Twee keer per week vis, bij voorkeur vette vis. Olijfolie als belangrijkste vetbron. Dagelijks een handje ongezouten noten. Zuivel in de vorm van yoghurt en kaas. Rood vlees en bewerkt voedsel hooguit een keer per week.

Vezel verdient apart aandacht. Onderzoek laat zien dat een hoge vezelinname het COPD-risico met ongeveer 40 procent verlaagt. Het mechanisme loopt via de darm-long-as: vezels voeden je goede darmbacterien, die korteketenvetzuren produceren. Deze stoffen versterken je darmbarriere, reguleren je immuunsysteem en verminderen systemische ontsteking, met effecten die tot in je longen reiken.

Praktische eettips bij COPD

Kortademigheid maakt eten soms lastig, omdat eten en ademhalen allebei energie kosten. Een van de effectiefste aanpassingen is om vier tot zes kleinere maaltijden per dag te eten in plaats van drie grote. Een volle maag duwt je middenrif omhoog en beperkt de ruimte voor je longen. Kleinere porties geven je ademhalingsspieren meer ruimte en kosten minder energie om te verteren.

Rust ongeveer 30 minuten voor de maaltijd uit, zodat je niet al buiten adem bent als je gaat eten. De ademhalingsoefeningen van Thich Nhat Hanh kunnen je hierbij helpen. Ga rechtop zitten met je ellebogen op tafel, dat geeft je longen maximale ruimte. Eet langzaam en neem kleine happen. Drink niet tijdens het eten maar tussen de maaltijden door, zodat je maag niet onnodig vol raakt. Kies voor energierijke tussendoortjes zoals noten, avocado, kaas, gedroogd fruit of een boterham met pindakaas.

Als je merkt dat je onbedoeld afvalt, neem dat dan serieus. Ongewild gewichtsverlies bij COPD is een signaal dat je lichaam meer energie verbruikt dan het binnenkrijgt, en dat gaat ten koste van je spiermassa. Een BMI tussen 21 en 30 wordt bij COPD als beschermend beschouwd. Voeg extra calorieen toe door olijfolie over je groente te druppelen, roomboter door je aardappelpuree te roeren, of een schep proteinepoeder door je yoghurt te mengen.

Hulp van een dietist

De Nederlandse richtlijn voor COPD-behandeling schrijft voor dat beoordeling van de voedingstoestand en doorverwijzing naar een dietist standaard onderdeel moeten zijn van de COPD-zorg. In de praktijk gebeurt dat nog lang niet altijd. Als je COPD hebt en nog nooit een dietist hebt gezien, vraag er dan actief om bij je huisarts of longarts.

Goed nieuws: dietistische begeleiding bij COPD wordt vergoed vanuit de basisverzekering. Binnen de ketenzorg (geintegreerde COPD-zorg) is dietistische ondersteuning specifiek opgenomen. Je dietist kan je helpen met een persoonlijk voedingsplan dat rekening houdt met je energiebehoefte, eiwitbehoefte, medicijngebruik en eventuele bijkomende aandoeningen zoals diabetes of osteoporose.

De Nederlandse Vereniging van Dietisten (NVD) heeft specifieke richtlijnen voor dietisten die COPD-patienten begeleiden. Zij kijken niet alleen naar wat je eet, maar ook naar je eetpatroon, je gewichtsverloop en je spiermassa. Met de juiste voeding kun je je longfunctie niet herstellen, maar je kunt wel je spierkracht behouden, je immuunsysteem versterken en je kwaliteit van leven verbeteren.