Postnatale depressie na 2 jaar: herkennen, begrijpen en behandelen

Je baby is inmiddels een peuter, loopt door het huis, begint te praten. Alles zou goed moeten voelen. Toch hangt er een zwaarte over je dagen die je niet kan plaatsen. Je bent prikkelbaar, huilt in de badkamer, en ligt om drie uur s nachts wakker met een hoofd vol gedachten die nergens heen gaan. Postnatale depressie na 2 jaar klinkt misschien vreemd, want de bevalling is lang geleden. Toch komt het vaker voor dan je denkt, en het verdient net zoveel aandacht als een depressie die direct na de geboorte begint.

Inhoudsopgave

• Wat is postnatale depressie?
• Verschil tussen baby blues en postnatale depressie
• Kan postnatale depressie na 2 jaar nog spelen?
• Symptomen van late postnatale depressie
• Oorzaken en risicofactoren
• Gevolgen voor je kind als het onbehandeld blijft
• Postnatale depressie en je relatie
• Behandeling: therapie, medicijnen en het POP-team
• Postnatale depressie bij een tweede kind
• Postnatale depressie test: de EPDS
• Waar vind je hulp?
• Bronnen

Wat is postnatale depressie?

Postnatale depressie is een depressieve episode die ontstaat in het eerste jaar na de bevalling, althans volgens de officiële definitie. In de praktijk gebruiken hulpverleners de term breder. Het Trimbos Instituut schat dat 10 tot 15 procent van de vrouwen een postnatale depressie doormaakt, maar de werkelijke cijfers liggen waarschijnlijk hoger omdat veel vrouwen geen hulp zoeken.

De klachten lijken op die van een reguliere depressie, maar er zit een extra laag overheen: schuldgevoel richting je kind. Je voelt je somber, leeg, angstig. Tegelijkertijd denk je dat je de enige moeder bent die dit voelt, want op Instagram ziet het er bij iedereen zo moeiteloos uit. Die combinatie van depressie en schaamte maakt dat vrouwen vaak te lang wachten voor ze hulp zoeken.

De NHG-richtlijn depressie maakt geen apart onderscheid tussen postnatale en reguliere depressie qua behandeling. De aanpak is hetzelfde: gesprekstherapie, medicatie waar nodig, en aandacht voor de moeder-kindrelatie. Dat laatste is het verschil. Bij postnatale depressie kijkt de hulpverlener ook naar hoe de depressie het contact met je kind beïnvloedt.

Verschil tussen baby blues en postnatale depressie

Ongeveer 80 procent van de vrouwen krijgt na de bevalling last van de baby blues: huilbuien, stemmingswisselingen, slaapproblemen. Het begint meestal op dag drie of vier en is binnen twee weken voorbij. De oorzaak is de snelle daling van oestrogeen en progesteron na de geboorte, gecombineerd met slaapgebrek en de overweldigende verandering in je leven. De baby blues is vervelend maar normaal.

Postnatale depressie is iets anders. De klachten gaan niet over na twee weken, ze worden erger. De somberheid wordt dieper, het lukt niet meer om plezier te voelen in dingen die je normaal leuk vindt, en je functioneren gaat achteruit. Volgens Thuisarts.nl is het onderscheidende kenmerk dat de klachten langer dan twee weken aanhouden en je dagelijks leven verstoren.

Het lastige is dat de overgang geleidelijk gaat. Je denkt eerst dat het gewoon de baby blues is, dat het vanzelf overgaat. Na een maand denk je: het komt door de slaapachterstand. Na drie maanden: het hoort erbij, iedereen heeft het zwaar met een baby. Zo schuift het door tot je maanden of zelfs jaren later nog steeds vastzit in datzelfde patroon van somberheid, prikkelbaarhied en uitputting.

Kan postnatale depressie na 2 jaar nog spelen?

Ja. De officiële definitie beperkt postnatale depressie tot het eerste jaar, maar in de praktijk is die grens kunstmatig. Onderzoek gepubliceerd in het British Journal of Psychiatry laat zien dat depressieve klachten bij moeders tot drie jaar na de bevalling kunnen aanhouden of zelfs pas later opduiken. De transitie naar het moederschap stopt niet na twaalf maanden. Je identiteit, je relatie, je werk, je lichaam, alles is veranderd en die aanpassing duurt langer dan een jaar.

Er zijn grofweg twee scenario s. In het eerste geval begon de depressie kort na de bevalling maar werd die nooit behandeld of herkend. Twee jaar later zitten de klachten er nog steeds, maar niemand koppelt ze meer aan de bevalling. In het tweede geval triggert een latere gebeurtenis de depressie: terugkeer naar werk, een tweede zwangerschap, of simpelweg de cumulatieve uitputting van twee jaar intensief zorgen zonder voldoende herstel.

De term "postnatale depressie na 2 jaar" is medisch gezien dus niet helemaal correct, maar in de beleving van de moeder klopt het wel. Het gevoel van somberheid en falen is verweven met het moederschap. Of de klachten nu zes weken of twee jaar na de bevalling speelden, de behandeling is hetzelfde en de urgentie ook.

Symptomen van late postnatale depressie

De symptomen van postnatale depressie die pas laat wordt herkend, zijn dezelfde als bij een eerdere variant, maar ze worden vaak anders geinterpreteerd. Aanhoudende vermoeidheid? Logisch, je hebt een peuter. Prikkelbaar? Iedereen is dat toch met een kind. Geen zin in seks? Normaal na kinderen. Het probleem is dat al die "normale" verklaringen samen een patroon vormen dat niet normaal is.

Concrete signalen zijn: je voelt je meer dan twee weken achtereen somber of leeg, je hebt moeite om s ochtends op te staan terwijl dat vroeger geen probleem was, je trekt je terug van vriendinnen en familie, je hebt geen plezier meer in je kind of voelt je schuldig dat je dat plezier niet voelt. Slaapproblemen die niet te verklaren zijn door je kind (je peuter slaapt door maar jij ligt wakker) zijn ook een belangrijk signaal.

Sommige vrouwen merken het eerst aan lichamelijke klachten: hoofdpijn, maagklachten, spierspanning. De huisarts vindt niets bij bloedonderzoek. Pas wanneer iemand vraagt hoe het echt gaat, komt het eruit. Let ook op boosheid als symptoom. Depressie bij vrouwen uit zich vaker in irritatie en woede dan in de klassieke "triest op de bank"-presentatie die we kennen uit films.

Oorzaken en risicofactoren

Postnatale depressie heeft zelden een enkele oorzaak. Het is bijna altijd een samenspel van biologische, psychologische en sociale factoren. Hormonaal gezien dalen oestrogeen en progesteron na de bevalling abrupt, en bij sommige vrouwen reageert het brein daar sterker op dan bij anderen. Volgens het Trimbos Instituut is een eerdere depressie de sterkste voorspeller: heb je eerder een depressie gehad, dan is je risico op een postnatale depressie twee tot drie keer groter.

Slaapgebrek speelt een enorme rol, zeker in de eerste twee jaar. Chronisch slaaptekort verstoort de aanmaak van serotonine en verhoogt cortisolniveaus, precies de neurochemische veranderingen die je ook bij een depressie ziet. Een gebrek aan sociale steun versterkt dit effect. Vrouwen die weinig hulp krijgen van hun partner, familie of omgeving lopen een hoger risico. Dat geldt ook voor vrouwen die perfectionistisch zijn aangelegd en het gevoel hebben dat ze alles zelf moeten doen.

Specifieke risicofactoren voor late postnatale depressie (na een jaar of langer) zijn: terugkeer naar werk met de druk van combineren, relatieprobllemen die door de komst van het kind zijn verergerd, financiele zorgen, en het verlies van je pre-moeder-identiteit. Die laatste wordt vaak onderschat. Veel vrouwen rouwen stilletjes om het leven dat ze hadden, de spontaniteit, de vrijheid, het gevoel van zelfstandigheid. Dat is geen ondankbaarheid, het is een reeel verlies.

Gevolgen voor je kind als het onbehandeld blijft

Dit is het gedeelte dat geen moeder wil lezen, maar dat je moet weten. Onbehandelde postnatale depressie kan invloed hebben op de hechting tussen jou en je kind. Onderzoek van het RIVM laat zien dat kinderen van moeders met een onbehandelde depressie vaker problemen ontwikkelen met emotieregulatie en gedrag. De moeder is er fysiek, maar emotioneel minder beschikbaar, en jonge kinderen voelen dat verschil.

Voordat je nu in paniek raakt: dit gaat over langdurig onbehandelde depressie, niet over een paar slechte weken. Kinderen zijn veerkrachtig en een moeder die hulp zoekt en behandeld wordt, herstelt die verbinding. Het feit dat je dit leest, dat je je zorgen maakt, zegt al iets over hoe betrokken je bent. Die betrokkenheid is precies wat je kind nodig heeft.

Behandeling van de moeder is behandeling van het hele gezin. Onderzoek laat consequent zien dat wanneer de depressie van de moeder vermindert, ook het gedrag en welzijn van het kind verbetert. De Richtlijn Perinatale Zorg in Nederland benadrukt daarom het belang van vroege signalering en behandeling, niet alleen voor de moeder maar voor het hele gezinssysteem.

Postnatale depressie en je relatie

Partners van vrouwen met postnatale depressie hebben zelf een acht keer hoger risico op depressieve klachten, blijkt uit onderzoek van het Erasmus MC. Dat cijfer is logisch als je erover nadenkt: je partner ziet je lijden en voelt zich machteloos. De sfeer thuis is gespannen. Intieme momenten worden zeldzaam. Gesprekken gaan alleen nog over logistiek en problemen.

Tegelijkertijd voelt de moeder met depressie zich niet begrepen. "Je moet gewoon even lekker naar buiten" of "misschien moet je minder piekeren" zijn goedbedoeld maar werken averechts. Depressie is geen gebrek aan frisse lucht. De kloof tussen wat de partner wil bieden en wat de moeder nodig heeft, groeit zonder professionele hulp alleen maar.

Relatietherapie kan helpen, maar de eerste stap is dat beide partners begrijpen wat postnatale depressie is: een medische aandoening, geen karakterzwakte of keuze. Mindfulness en bevrijding van depressie kan een aanvullende strategie zijn om de dagelijkse spanning te verminderen, maar vervangt geen professionele behandeling bij matige tot ernstige klachten.

Behandeling: therapie, medicijnen en het POP-team

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de eerstekeuzebehandeling bij postnatale depressie, volgens de NHG-richtlijn. CGT richt zich op de negatieve denkpatronen die de depressie in stand houden: "ik ben een slechte moeder", "iedereen doet dit beter dan ik", "mijn kind is beter af zonder mij". Die gedachten voelen als feiten, maar het zijn symptomen van de depressie. Een psycholoog leert je ze te herkennen en bij te stellen. Gemiddeld zijn acht tot twaalf sessies nodig.

Bij matige tot ernstige klachten komt medicatie erbij. SSRIs zoals sertraline worden het meest voorgeschreven omdat ze ook veilig zijn tijdens borstvoeding. Het Farmacotherapeutisch Kompas bevestigt dat sertraline in zeer lage concentraties in moedermelk terechtkomt en geen nadelige effecten laat zien bij de zuigeling. Toch bespreken veel vrouwen dit liever met hun arts, en terecht. De afweging is persoonlijk. Je kunt online lavendelolie kopen als aanvulling op ontspanningsoefeningen, maar verwacht er geen antidepressief effect van.

In veel ziekenhuizen bestaat een POP-team (Psychiatrie, Obstetrie, Pediatrie), een multidisciplinair team dat gespecialiseerd is in psychische problemen rondom zwangerschap en bevalling. Vraag je huisarts om een verwijzing als je klachten ernstig zijn of als je al langer dan zes maanden worstelt. Het POP-team kijkt breder dan alleen de depressie: naar je relatie, je kind, je netwerk, en stelt een behandelplan op dat bij jouw situatie past.

Postnatale depressie bij een tweede kind

Als je bij je eerste kind postnatale depressie hebt gehad, is de kans op herhaling bij een tweede zwangerschap 30 tot 50 procent. Dat is een stevig percentage. Het NVOG (Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie) adviseert vrouwen met een eerdere postnatale depressie om dit voor de zwangerschap te bespreken met hun verloskundige of gynaecoloog. Preventie is bij een tweede kind veel effectiever dan bij het eerste, simpelweg omdat je weet wat de signalen zijn.

Preventieve maatregelen die werken: een concreet plan voor de kraaamperiode met ingebouwde hulp, afspraken met je partner over nachtvoedingen, en laagdrempelig contact met een psycholoog die je al kent. Sommige vrouwen starten preventief met een lage dosis SSRI in het derde trimester, in overleg met hun psychiater. Dat klinkt drastisch, maar de wetenschap laat zien dat het het risico op terugval aanzienlijk vermindert.

De angst voor herhaling is op zichzelf al een belasting. Vrouwen die een zware postnatale depressie hebben meegemaakt, twijfelen soms of ze nog een kind willen vanwege die angst. Die twijfel is begrijpelijk en verdient een eerlijk gesprek met een professional, niet een geruststellend "het komt vast goed". Het kan goed komen, en de kans is groter als je je voorbereidt. Ga voor meer ontspanning in je dagelijks leven ook eens kijken naar ontspanningsoefeningen stress verminderen: 7 technieken die echt werken.

Postnatale depressie test: de EPDS

De Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) is een vragenlijst van tien vragen die in twee minuten is ingevuld. De test is geen diagnose maar een screening: een score van 13 of hoger wijst op een verhoogd risico en is reden om je huisarts te bellen. De EPDS is gratis beschikbaar via onder andere Thuisarts.nl en wordt door consultatiebureaus standaard afgenomen in de eerste maanden na de bevalling.

Het probleem met de EPDS is dat hij meestal alleen in de eerste zes maanden wordt aangeboden. Na twee jaar vraagt niemand meer hoe het met je gaat. Je kan de test zelf online invullen, maar wees eerlijk in je antwoorden. "Ik heb de afgelopen week kunnen lachen en de zonnige kant van de dingen kunnen inzien" is de eerste vraag. Als je daar "nauwelijks" of "helemaal niet" op antwoordt, is dat een signaal dat je serieus moet nemen.

Een hoge score op de EPDS betekent niet automatisch dat je een postnatale depressie hebt. Het betekent dat je klachten hebt die onderzocht moeten worden. Je huisarts zal een gesprek met je voeren en eventueel doorverwijzen naar een psycholoog. Dat gesprek is geen falen, het is zelfzorg. Het moedigste wat je als moeder kan doen is toegeven dat je hulp nodig hebt.

Waar vind je hulp?

Stap een is je huisarts. Vertel dat je vermoedt dat je last hebt van postnatale depressie, ook al is je kind al ouder dan een jaar. Je huisarts kan de EPDS afnemen, bloedonderzoek doen om lichamelijke oorzaken uit te sluiten (schildklier, bloedarmoede, vitamine D), en je doorverwijzen naar een psycholoog of het POP-team. De meeste behandelingen worden vergoed vanuit de basisverzekering, na aftrek van je eigen risico.

Als je niet meteen naar de huisarts wilt of kan, zijn er andere opties. De Stichting Postpartum Steunpunt biedt telefonische en e-mailondersteuning door ervaringsdeskundigen. Het voelt soms makkelijker om eerst met iemand te praten die het zelf heeft meegemaakt. Voor acute situaties, als je gedachten hebt over zelfbeschadiging of er niet meer willen zijn, bel 113 Zelfmoordpreventie (0900-0113) of ga naar de spoedeisende hulp.

Praat ook met je omgeving. Kies een vriendin, zus of moeder die je vertrouwt en vertel wat er speelt. Je hoeft het niet alleen te doen. Het gaat ook niet vanzelf over door er niet over te praten. Neem voor je slecht slapen door stress? Zo pak je het aan ook eens mee als praktische aanvulling voor de nachten dat je niet kan slapen.

Bronnen

De informatie in dit artikel is gebaseerd op de volgende bronnen.

• Depressie na de bevalling (Thuisarts.nl)
• Zwangerschap en depressie (Trimbos Instituut)
• NHG-Standaard Depressie (NHG, 2023)
• SSRIs (Farmacotherapeutisch Kompas)
• Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG)