Opvliegers na de overgang: waarom ze aanhouden en wat echt helpt

Opvliegers na de overgang zijn hardnekkiger dan de meeste vrouwen verwachten. Je menstruatie is al een jaar of langer weg, maar dat golfje hitte in je nek, het zweet op je bovenlip en dat rode hoofd midden in een vergadering zijn er nog steeds. Volgens de SWAN-studie (een Amerikaans langetermijnonderzoek onder bijna 1500 vrouwen) duren opvliegers gemiddeld 4,5 jaar na de laatste menstruatie. Bij vrouwen die al vroeg in de perimenopauze klachten kregen, loopt dat op tot ruim negen jaar. Er valt genoeg aan te doen, maar dan moet je wel weten welke aanpak bewezen werkt en welke vooral je portemonnee raakt.

Inhoudsopgave

• Waarom je nog opvliegers hebt na de overgang
• Hoe lang opvliegers na de overgang duren
• Nachtzweten na de overgang
• Hormoontherapie tegen opvliegers
• Supplementen tegen opvliegers: werken ze?
• Wat je zelf kan doen
• Behandelopties vergeleken
• Wanneer naar de huisarts met opvliegers
• Bronnen

Waarom je nog opvliegers hebt na de overgang

Je opvliegers worden veroorzaakt door de hypothalamus, een klein gebiedje in je hersenen dat je lichaamstemperatuur regelt. Door het dalende oestrogeen raakt die thermostaat ontregeld: je hypothalamus "denkt" dat je lichaam te warm is, terwijl dat niet zo is. Als reactie verwijden je bloedvaten in de huid (vandaar die roodheid), begint je te zweten en gaat je hartslag omhoog. Na de opvlieger volgen vaak koude rillingen, omdat je lichaam nu juist te veel warmte heeft afgegeven.

Na je laatste menstruatie produceren je eierstokken nauwelijks nog oestrogeen. Je zou verwachten dat je hypothalamus zich daar op een gegeven moment bij neerlegt, maar dat aanpassingsproces verloopt bij veel vrouwen tergend langzaam. Volgens het NHG heeft 80 procent van de vrouwen in de overgang opvliegers, en bij een aanzienlijk deel houden die jaren na de menopauze aan. Waarom de ene vrouw er na twee jaar vanaf is en de andere na tien jaar nog steeds last heeft, is niet volledig opgehelderd.

Wel is duidelijk dat bepaalde factoren meespelen. Roken vergroot de kans op langdurige opvliegers, ook als je al gestopt bent. Vetweefsel produceert weliswaar een beetje oestrogeen, maar verstoort tegelijkertijd de temperatuurregulatie, waardoor overgewicht een risicofactor is. Vrouwen met meer stress, angst of depressieve klachten rapporteren vaker en hevigere opvliegers. Dat maakt het extra lastig, want de opvliegers zelf veroorzaken ook stress, waardoor je in een cirkel terechtkomt.

Hoe lang opvliegers na de overgang duren

De SWAN-studie, een van de grootste langetermijnonderzoeken naar overgangsklachten, volgde bijna 1500 vrouwen over een periode van twintig jaar. De conclusie: vasomotore klachten (opvliegers en nachtzweten) duren gemiddeld 7,4 jaar in totaal, waarvan 4,5 jaar na de laatste menstruatie. Een enkele opvlieger duurt meestal drie tot vijf minuten, soms tot een halfuur.

Individuele verschillen zijn enorm. Vrouwen die al vroeg in de perimenopauze opvliegers kregen, hadden gemiddeld 11,8 jaar klachten. Begonnen de klachten pas na de laatste menstruatie, dan was de gemiddelde duur 3,4 jaar. Na zeven jaar had nog steeds 50 procent van de vrouwen met frequente opvliegers er last van. Circa 5 procent meldt tien jaar na de menopauze nog steeds klachten.

Die cijfers zijn relevant, want veel vrouwen krijgen te horen dat "het vanzelf overgaat". Dat klopt uiteindelijk voor de meesten, maar "vanzelf" kan dus jaren duren. Als je dagelijks meerdere opvliegers na de overgang hebt die je slaap verstoren, is afwachten niet de enige optie. De link tussen opvliegers en slaapproblemen is trouwens sterk: veel vrouwen die denken dat ze niet kunnen slapen door stress, blijken eigenlijk last te hebben van nachtzweten dat hen meerdere keren per nacht wakker maakt.

Nachtzweten na de overgang

Nachtzweten is de nachtelijke versie van de opvlieger en voor veel vrouwen de meest ontwrichtende klacht. Je wordt kletsnat wakker, moet je nachtkleding en soms je lakens verschonen, en ligt daarna uren te piekeren of je weer in slaap komt. Het NHG bevestigt dat een groot deel van de vrouwen met opvliegers ook nachtzweten heeft, met een direct effect op de slaapkwaliteit.

Chronische slaapverstoring heeft gevolgen die verder gaan dan moeheid. Concentratieproblemen, prikkelbaarheid, vergeetachtigheid en een constant gevoel van uitputting horen erbij. Herken je het gevoel van altijd moe en geen energie? Check of nachtzweten daar een rol in speelt. Het verschil met gewoon slecht slapen is dat je bij nachtzweten specifiek nat wakker wordt, vaak rond dezelfde tijden in de nacht.

Praktische aanpassingen helpen het discomfort verminderen, ook al pakken ze de oorzaak niet aan. Slaap in katoenen of bamboe beddengoed, zet de slaapkamer op 16 tot 18 graden en houd een glas water op je nachtkastje. Een dun katoenen nachthemd werkt beter dan een pyjama, omdat het sneller droogt en minder plakt. Als het nachtzweten je slaap structureel verstoort, is dat een goede reden om met je huisarts over hormoontherapie te praten.

Hormoontherapie tegen opvliegers

Hormoontherapie (ook wel HRT genoemd) is volgens het NHG de enige behandeling met overtuigend bewezen effectiviteit tegen opvliegers. De cijfers spreken voor zich: vrouwen die tien opvliegers per dag hadden, gaan gemiddeld naar twee per dag. Het effect is meestal na twee tot drie weken merkbaar en volledig na drie maanden. De NHG-Standaard uit 2024 geeft duidelijke voorkeur aan estradiol in combinatie met dydrogesteron, omdat dit progestageen de laagste kans geeft op ernstige bijwerkingen.

Voor vrouwen na de overgang schrijft de huisarts doorgaans een continu schema voor: estradiol 1 mg met dydrogesteron 5 mg, dagelijks. Een lagere dosis (estradiol 0,5 mg met dydrogesteron 2,5 mg) is ook mogelijk als eerste stap. Het alternatief is een estradiolpleister van 50 microgram per 24 uur, die je twee keer per week vervangt, gecombineerd met dagelijks dydrogesteron. Bij vrouwen zonder baarmoeder volstaat estradiol alleen, zonder progestageen.

Risico's zijn reeel maar voor de meeste vrouwen beperkt. Er is een licht verhoogd risico op trombose, beroerte en borstkanker, dat toeneemt met de duur van het gebruik. Het NHG adviseert daarom om te streven naar minder dan vijf jaar gebruik. Na het stoppen keren de risico's binnen twee jaar terug naar het uitgangsniveau. Hormoontherapie is niet geschikt voor vrouwen met een voorgeschiedenis van borstkanker, trombose of ernstige leveraandoeningen. Je huisarts weegt de voor- en nadelen af op basis van jouw specifieke situatie.

Supplementen tegen opvliegers: werken ze?

De overgangsschappen bij Kruidvat en Etos zijn flink gevuld. A.Vogel Famosan Salvia Sterk kost ca. €24 voor 25 tabletten, Ymea Overgang Dag & Nacht ca. €26 voor 64 capsules, Lucovitaal Overgang Balans ca. €16 voor 30 tabletten. De werkzame stoffen zijn meestal zilverkaars, salie, hopextract of soja-isoflavonen. Op de verpakking staan claims die hoop geven. De wetenschappelijke onderbouwing geeft minder reden tot enthousiasme.

Het NHG concludeert in de standaard van 2024 dat kruidensupplementen, vitamines en fyto-oestrogenen niet aantoonbaar effectief zijn tegen opvliegers. Het Voedingscentrum gaat een stap verder: supplementen met hoge doseringen isoflavonen kunnen mogelijk het risico op borstkanker verhogen. Bij het bijwerkingencentrum Lareb zijn meldingen binnengekomen van vaginale bloedingen na de overgang en leverontsteking bij gebruiksters van supplementen met hop, soja, zilverkaars en rode klaver. Het advies van het Voedingscentrum: gebruik deze supplementen niet, of alleen in overleg met je huisarts of apotheker.

Dat wil niet zeggen dat elke vrouw die salie-extract slikt haar geld weggooit. Het placebo-effect is bij opvliegers relatief sterk, en als een supplement je het gevoel geeft dat je iets doet, heeft dat waarde. Ga er alleen niet vanuit dat het fysiologisch werkt zoals hormoontherapie dat doet. Wees ook alert op de kosten: wie maandelijks €25 uitgeeft aan een supplement zonder bewezen werking, betaalt op jaarbasis €300 voor een onzeker resultaat. Een consult bij de huisarts over hormoontherapie is vergoed door de basisverzekering.

Wat je zelf kan doen in het dagelijks leven

Leefstijlaanpassingen pakken de oorzaak van opvliegers niet aan, maar kunnen de frequentie en hevigheid beïnvloeden. Alcohol is een bekende trigger: het verwijdt de bloedvaten en verlaagt de drempel voor een opvlieger. Merk je dat een glas wijn 's avonds gevolgd wordt door een nacht vol zweetaanvallen? Dan is dat geen toeval. Het NHG noemt alcohol minderen specifiek als maatregel die kan helpen, vooral bij nachtzweten.

Kleding en beddengoed maken een verrassend groot verschil in hoe je een opvlieger ervaart. Kleed je in lagen van ademende stoffen zoals katoen, linnen of merinowol, zodat je snel een laag kan uitdoen. Vermijd synthetische stoffen die warmte vasthouden. Een kleine ventilator op je nachtkastje of bureau is een simpele investering die het verschil maakt tussen overleven en comfortabel door de dag komen.

Stoppen met roken heeft een bewezen effect op de frequentie van opvliegers, ook op langere termijn. Mindfulness en stressreductie hebben volgens het NHG "enig effect", al is het bewijs minder sterk dan bij hormoontherapie. Beweging is goed voor je conditie en stemming, maar vermindert opvliegers zelf niet aantoonbaar. Doe het dus voor je algehele gezondheid, niet als vervanging voor een medische behandeling. Wie na de overgang merkt dat het lastiger wordt om op gewicht te blijven, leest in ons artikel over buikvet verliezen vrouw overgang waarom dat zo is en wat helpt.

Behandelopties vergeleken

Hieronder de belangrijkste behandelopties naast elkaar. De effectiviteit is gebaseerd op wat het NHG en het Farmacotherapeutisch Kompas concluderen uit beschikbaar onderzoek, niet op individuele ervaringen of reviews.

Opvallend is het grote gat tussen hormoontherapie en alle andere opties. Dat is geen mening, maar de conclusie van de NHG-Standaard: hormoontherapie is de enige behandeling met overtuigend bewezen effectiviteit. Clonidine, een bloeddrukverlagend middel dat off-label wordt voorgeschreven, heeft een bescheiden effect van circa een opvlieger minder per dag. De bijwerkingen (duizeligheid, droge mond, slaapproblemen) maken het voor veel vrouwen geen aantrekkelijke optie.

De keuze hangt af van je persoonlijke situatie. Heb je milde klachten die je prima kan verdragen met aanpassingen in kleding en slaapkamer? Dan is leefstijl voldoende. Heb je dagelijks meerdere heftige opvliegers die je slaap en functioneren verstoren? Dan is een gesprek met je huisarts over hormoontherapie de logische stap. Op Thuisarts.nl over opvliegers in de overgang vind je een keuzehulp waarmee je samen met je arts kan bepalen welke behandeling bij je past.

Wanneer naar de huisarts met opvliegers

Opvliegers zijn op zichzelf niet gevaarlijk, maar er zijn situaties waarin een bezoek aan de huisarts verstandig is. Ga langs als je opvliegers je dagelijks functioneren belemmeren: als je er niet door kan slapen, als je je werk erdoor niet goed kan doen, of als je sociale situaties gaat vermijden uit angst voor een opvlieger. Je hoeft niet te wachten tot het "erg genoeg" is. Als het je dwarszit, is dat reden genoeg.

Er zijn ook situaties die los van de ernst om aandacht vragen. Vaginaal bloedverlies meer dan een jaar na je laatste menstruatie is altijd reden om naar de huisarts te gaan. Volgens Thuisarts.nl blijkt bij 1 op de 10 vrouwen met dit symptoom een serieuze oorzaak. Opvliegers die beginnen voor je veertigste kunnen wijzen op premature ovarieel insufficientie en verdienen onderzoek. Veranderingen in je borsten die je voelt of ziet, horen altijd beoordeeld te worden.

Minder bekend is dat hartklachten bij vrouwen soms op overgangsklachten lijken. Kortademigheid, een opgejaagd gevoel, pijn in je rug of schouder: het is verleidelijk om dat toe te schrijven aan de overgang. Bij familiaire belasting met hart- en vaatziekten is extra alertheid op zijn plaats. Bespreek dit met je huisarts, zeker als de klachten nieuw zijn of in korte tijd erger worden. Neem je klachten serieus, ook als je omgeving ze bagatelliseert.

Bronnen

De informatie in dit artikel is gebaseerd op de volgende bronnen.

• Ik ben in de overgang en heb opvliegers (Thuisarts.nl)
• NHG-Standaard De overgang (NHG, 2024)
• Climacterische klachten (Farmacotherapeutisch Kompas)
• Kan ik opvliegers voorkomen door anders te eten? (Voedingscentrum)
• Frequente opvliegers rond de overgang houden vaak jarenlang aan (NTvG, SWAN-studie)